Cahit Arf’ın 1959’da Sorduğu Soru: Makine Düşünebilir mi, İnsan Olmak Ne Demek?

Giriş 

Yapay zekanın insan yaşamına etkilerini araştırdığım sırada yakın bir dostum bana eski bir metin iletti. Bu metin Cahit Arf’ın Erzurum’da verdiği bir konferansa aitti. Sorduğu Soru: Makine Düşünebilir mi, İnsan Olmak Ne Demek? Abdurrahman kardeşime buradan teşekkür ederim. Okuduğum satırlar bugünün teknoloji dünyasında tartışılan birçok soruna önceden işaret ediyordu. Yapay zeka uygulamaları hayatımızın her alanına girmiş durumda.  Bunu artık kimse inkar edemez! İnsanlar makinelerin ne kadar zeki olduğunu konuşuyor. Ancak Arf o gün makinelerin düşünme biçimlerini anlatırken aslında insanın ne olduğunu sorguluyordu. Bu derinlik beni çok etkiledi. Arf’ın anlattıkları sadece bir mühendislik problemi değildi. İnsanın yerine dair felsefi bir sorgulamaydı. Bu yazıda Arf’ın görüşlerini detaylandıracağım. Amacım sadece tarihsel bir metni aktarmak değil. Aynı zamanda bugün yaşadığımız problemlere işaret etmektir.

Cahit Arf Kimdir?

Cahit Arf (1910-1997), Türkiye’nin yetiştirdiği en büyük matematikçilerden biridir. Doktorasını 1938’de Göttingen Üniversitesi’nde tamamladı. Kendi adıyla anılan Arf değişmezi, Arf halkaları ve Arf kapanışları gibi kavramlarla cebir ve sayılar teorisine önemli katkılar yaptı. İstanbul Üniversitesi’nde ordinaryus profesör olarak görev yaptı ve TÜBİTAK’ın ilk bilim kurulu başkanlığını üstlendi. Portresi 10 Türk Lirası banknotunun arka yüzünde yer alır.

Arf’ın Konferansı ve Tarihsel Arka Plan

1958–1959 öğretim yılında Atatürk Üniversitesi’nin düzenlediği halk konferansları dizisinde Cahit Arf kürsüye çıktı. Matematikçi kimliğiyle tanınan Arf, o gün dinleyicilere sadece matematiksel formüllerden bahsetmedi. Onun sorduğu soru, o dönem için oldukça sıra dışıydı. Makine düşünebilir mi ve nasıl düşünebilir? Bu soru, 1950’li yılların Türkiye’sinde bilim insanlarının zihinsel yetileri makinelere aktarma hayalini ciddi biçimde tartışmaya açtı. Arf’ın bu konuşması, sadece bir mühendislik problemi değildi. İnsanın ne olduğuna dair felsefi bir sorgulamaydı.

İnsanın kendi suretinde nesneler yapma arzusu Antik Yunan’a kadar uzanır. Daidalos’un yürüyen heykellerinden tutun da Descartes’ın Metot Üzerine Konuşma eserindeki makine tasavvuruna kadar bu arzu hep canlı kaldı. Descartes, insan zihnini maddeden bağımsız bir öz (töz) olarak tanımlarken makinelerin asla insan gibi anlamlı sözler söyleyemeyeceğini iddia etti. Leibniz ise Monadoloji adlı eserinde zihni bir değirmene benzetti. Değirmenin içine girdiğimizde sadece birbirini iten parçalar görürüz. Algılayan, hisseden ve düşünen bir şey bulamayız. Öte yandan Leibniz, akıl yürütmenin bir hesaplamaya dönüştürülebileceğini düşünmüş ve dört işlem yapabilen bir hesap makinesi tasarlamıştı. Bu tartışmalar yüzyıllar boyunca devam etti.

Sanayi Devrimi ile birlikte makineler insanın fiziksel gücünü ikame etmeye başladı. 19. yüzyılda Charles Babbage’ın analitik makinesi, makinelerin sadece kas gücünü değil zihinsel işlevleri de taklit edebileceğini gösterdi. Ada Lovelace ise bu makinenin kendi başına yeni bir şey yaratamayacağını, sadece kendisine verilen görevleri yerine getireceğini söyledi. 1950 yılına gelindiğinde Alan Turing, Hesaplama Makineleri ve Zeka adlı makalesiyle Makineler düşünebilir mi sorusunu doğrudan sordu. Turing, bu soruyu cevaplamak için meşhur taklit oyununu önerdi. Bir sorgulayıcı, görmediği bir insan ve bir makineyle yazışarak hangisinin insan olduğunu tahmin etmeye çalışacaktı. Makine, sorgulayıcıyı kandırabilirse düşünen bir varlık olarak kabul edilecekti.

Cahit Arf, Turing’in bu sorusunu Erzurum’daki bu halka açık konferansta dile getirdi; metin 1959’da yayımlandı. Arf, konuşmasında düşünen makinelerin nasıl tasarlanabileceğine dair somut örnekler sundu. Onun bu çabası, dönemin bilimsel gelişmelerini takip etmenin ötesinde, felsefi bir derinlik taşıyordu. Arf, düşünceyi somut göstergeler üzerinden tanımladı. İnsanın farklı etkilere farklı tepkiler vermesini düşüncenin kanıtı olarak gördü. Bu yaklaşım, 1950’lerin popüler davranışçılık ekollerinin bir yansımasıydı. Davranışçılığa göre zihinsel terimlerin anlamı, dışarıdan gözlenebilen davranışlarla belirlenir. Arf de bu bağlamda etki ve tepki ilişkisine odaklandı.

Makine Tasarımları: Tavşan Tavuk ve Miras

Arf’ın makine tasarımları, bu davranışçı yaklaşımın somut örnekleriydi. İlk tasarımı bir kümes problemini çözüyordu. Bir kümeste 510 baş ve 1420 ayak olduğu biliniyordu. Kaç tavşan ve kaç tavuk olduğunu bulmak için basit bir denklem kurmak yeterliydi. Arf, bu problemi çözen mekanik bir makine tasarladı. İki huni, bilyeler, turnikeler ve sayaçlar kullandı. Hunilerden birine tavşan sayısını, diğerine tavuk sayısını temsil eden bilyeler konuluyordu. Turnikeler ve sayaçlar aracılığıyla makine, verilen sayılara göre işlem yapıyor ve sonucu hesaplıyordu. Bu tasarım, bir matematik probleminin fiziksel bir düzenekle nasıl çözülebileceğini gösteriyordu.

İkinci tasarımı ise bir miras problemini çözüyordu. Ahmet adında bir kişi, mirasının iki oğlu arasında belirli şartlara göre paylaşılmasını istemişti. Oğullardan biri ölmüşse mirasın tamamı yaşayana kalacaktı. İki oğul da ölmüşse miras Kızılay’a bağışlanacaktı. İki oğul da yaşıyorsa ve evlilik ile eğitim durumları aynıysa miras ikiye bölünecekti. Eğer durumlar farklıysa yüksek eğitimli olanın payı yüzde yirmi artacak, evli olanın payı yüzde on artacaktı. Arf, bu karmaşık görünen miras dağılımını yapacak bir makine tasarladı. Makine, ampuller, piller ve elektrik devreleri kullanıyordu. Karelerin evet veya hayır hizasına gelmesiyle makine, sorulan soruları on lambasından birini yakarak cevaplandırıyordu.

Arf, bu tasarımları yaparken makinelerin sadece belirli problemleri çözebildiğini biliyordu. Bir makinenin cevap verebileceği problemlerin sayısını artırdığımızda, makinenin yeni problemleri çözemeyeceğini vurguladı. İnsan beyni ise hiç karşılaşmadığı problemleri çözebiliyordu. Arf, bu noktada insan beyninin işleyişini bir şemayla açıkladı. Şemada kontrol cihazı, hafıza ve dönüşüm cihazı yer alıyordu. Dışarıdan gelen etkiler, ön hafızaya alınıyordu. Kontrol merkezi, hafızadaki bilgileri kullanarak gerekli dönüşümleri yapıyor ve sonucu ön hafızaya gönderiyordu. Bu şema, modern bilişsel psikolojinin problem çözme modelleriyle büyük benzerlik taşıyordu.

İnsan Beyninin İşleyişi ve Dil

Arf, beynin işleyişini açıklarken dil fenomenine özel bir vurgu yaptı. Dışarıdan edinilen girdilerin makinenin alış dilini temsil ettiğini belirtti. Bu girdilerin dönüştürülmüş haline ise dağıtım dili adını verdi. İnsan beyni için alış dili kelimelerden, kelimeler de harflerden oluşuyordu. Arf, 29 harfin aralıklarla dizilişinden meydana gelen etkilerin beynimizde nasıl işlendiğini örneklerle açıkladı. Sokağa çıkacağım fakat hava bulutludur cümlesi bir etkidir. Beyin bu etkiyi hafızasındaki bilgiyle birleştirip Şemsiye almalıyım dönüşümünü yapar. Arf’a göre dilin zenginliği harflerin sayısıyla alakalı değildir. Sadece iki harf kullansaydık yine de zengin bir dilimiz olurdu. Örneğin harf yerine 0 ve 1 işaretlerini kullandığımızı varsayalım. 0 ve 1 işaretlerinin tüm sıralanışlarını girdi olarak kabul eden ve bu girdileri mantık kurallarına göre dönüştüren bir makine dili oluşturabiliriz. Arf, bu düşünceyle makinelerin 0 ve 1 algoritmasıyla çalıştığını ve bu sistemin insan diline benzer bir yapı sunduğunu gösterdi. Joseph Weizenbaum’un 1966 yılında yazdığı ELIZA adlı bilgisayar programı, bu duruma somut bir örnektir. ELIZA, kullanıcıyla sohbet ederken anlıyormuş gibi görünüyordu. Ancak sadece kullanıcının söylediklerini tekrar ediyordu. Yine de doğal dili kullanan makine tasarımlarına ilham kaynağı oldu.

Turing, Gödel ve Makinelerin Sınırları

Arf, makinelerin sınırlarını tartışırken Turing’in görüşlerine de değindi. Turing, Kurt Gödel’in eksiklik teoremine atıfta bulunarak makinelerin de insanlar gibi bazı problemleri çözemeyeceğini belirtti. Gödel’e göre aritmetiği kapsayacak güçte, tutarlı her biçimsel sistemde, sistem içinde ne ispatlanabilen ne de çürütülebilen önermeler vardır. Turing ve Church ise 1936’da, her matematiksel önermenin doğruluğuna mekanik olarak karar veren genel bir yöntemin olamayacağını gösterdi.

Bu teorem, matematikçilerin ve mantıkçıların karar verilebilirlik kavramının somut bir yönteminin olamayacağını ortaya koyuyordu. Turing, bu teoremi kullanarak makinelerin de insanlar gibi bazı problemleri çözemeyeceğini savundu. Bu durum, insanın makineden üstün olduğu inancına sebep olmamalıydı. Arf ise makalelerinde makinelerin kendi kendine karar verebilme yetilerinin olmayışını büyük bir eksiklik olarak gördü. Makineler, ilk üretildikleri gibi kalıyordu ve onlara yüklenen programların el verdikleri kadar yetkinleşebiliyorlardı.

Estetik Bilinç ve Kuantum Mekaniği

Arf, insan ve makine arasındaki temel farkı estetik bilinç üzerinden tanımladı. İnsan beyni estetik niteliğe sahip etkileri alıp onları işleyebiliyordu. Estetik nitelikte kararlar verebiliyordu. Verilen bir işi yapıp yapmama konusunda kendini özgür hissediyordu. Makinelerde ise bu özelliklerin benzerleri bulunmuyordu. Arf, insanın estetik bilincini ön plana çıkararak makine ve insan arasındaki farkı belirginleştirdi. Estetik olay, özne (felsefede: süje) ve objenin birbiriyle bağında ortaya çıkar. Estetik obje ve ona yönelmiş, estetik algıya sahip bir süjenin varlığını gerektirir. Süje, estetik olay yaşanırken duygu, hayal ve tasavvurlarının birleşiminde hem kendinde hem de objede bir fark yaşar. Estetik bilinç, diğer bilinç türlerinden farklı olarak süjenin mahiyetiyle ilişkilenen duygu, his ve heyecanlarını içinde barındırır. Mantıksal ve kural tabanlı yargı üretiminin bir adım ötesinde bulunur.

Arf, estetik bilincin belirsizlik unsuru içerdiğini vurguladı. Bu tür olaylar şaşmaz biçimde uydukları kuralların mevcut bulunmayışıyla karakterize edilir. İnsan dışı doğa olaylarında da belirsizlik vardır. Bu olaylar atom içinde gerçekleşir. Arf, burada açıkça ismini zikretmese de kuantum mekaniği teorisine gönderme yapar.

Klasik bilgisayarlarda bilginin en küçük birimi olan bit yalnızca 0 ya da 1 değerini alabilir. Kuantum biti (kübit) ise ölçülene kadar bu iki durumun üst üste binmesinde (süperpozisyon) bulunabilir. Dolanık parçacıkların ölçüm sonuçları ise aralarındaki mesafeden bağımsız olarak birbiriyle ilişkilidir. Arf’a göre bir yere kadar küçük sayıda atom içinde gerçekleşen olaylar makinelerin işleyişinde etkili hâle getirilebilirse makinelerin estetik bakımdan insan beynine benzeyebileceği ümidi doğar. Bir makine herhangi bir müzik parçasını güzel bulmadığını ifade edebilir. Yalnız bu iş, yüzyıllar sonra bile ve belki hiçbir zaman gerçekleşemeyebilir.

Günümüz Yapay Zeka Problemleri ve Arf’ın Öngörüleri

Arf’ın 1959’daki tespitleri, bugün yapay zeka alanında yaşadığımız birçok sorunun kökenine işaret ediyor. Şimdi bu bağlantıları somut örneklerle açıklayalım.

Algoritmik Önyargı ve Miras Makinesi

Arf’ın miras problemini çözen makinesi, belirli kurallara göre çalışıyordu. Yüksek eğitimli olana yüzde yirmi, evli olana yüzde on pay artışı veriyordu. Bu kurallar, o dönemin toplumsal değerlerini yansıtıyordu. Bugün yapay zeka sistemleri de benzer şekilde eğitim verilerindeki önyargıları öğreniyor. Amazon’un 2018’de kadın adayları dezavantajlı konuma düşüren işe alım algoritması bunun somut bir örneğidir. Sistem, geçmişte erkeklerin tercih edildiği verilerle eğitildiği için kadınları otomatik olarak eliyordu. Arf’ın makinesi nasıl ki belirli bir miras kuralını uyguluyorsa, modern algoritmalar da eğitildikleri verinin içindeki ayrımcılığı yeniden üretiyor. Örneğin, bir bankanın kredi başvurularını değerlendiren yapay zeka modeli, geçmişte belirli bir mahallede yaşayan insanlara kredi vermemişse, o mahalleden gelen yeni başvuruları da reddediyor. Bu, Arf’ın makinesindeki sabit kuralların bir yansımasıdır. Ancak Arf’ın makinesi sadece verilen kuralı uygularken, modern algoritmalar verideki gizli örüntüleri de öğreniyor. Bu da önyargının katlanarak büyümesine yol açıyor.

Kuantum Bilgisayarlar ve Estetik Bilinç

Arf, atom içi olaylardaki belirsizliğe dikkat çekerek, bunlar makinelere aktarılabilirse makinelerin estetik bakımdan insana benzeyebileceği ihtimalini temkinli bir şekilde dile getirmişti. Kuantum bilgisayarlar bugün, özel olarak tasarlanmış bazı problemlerde klasik bilgisayarlara üstünlük gösterebiliyor.Google, 2019’da 53 kübitlik Sycamore işlemcisiyle bir hesaplamayı 200 saniyede tamamladığını ve bunun en hızlı klasik süper bilgisayarda yaklaşık 10.000 yıl süreceğini açıkladı. IBM ise aynı görevin farklı yöntemlerle 2,5 günde yapılabileceğini savundu. Ancak bu gelişme, makinelerin estetik yargı üretmesini sağlamıyor. Bir kuantum bilgisayar, bir müzik parçasının matematiksel yapısını analiz edebilir. Fakat o parçayı güzel veya çirkin bulamaz. Çünkü estetik yargı, duygusal bir deneyim gerektirir. Arf’ın bu ayrımı, bugün yapay zeka sanatı tartışmalarında hâlâ geçerliliğini koruyor. Örneğin, bir yapay zeka programı olan AIVA, bestelediği müziklerle insanları etkileyebiliyor. Ancak AIVA, bestelediği parçayı dinlerken heyecanlanmıyor. Sadece notaları matematiksel olarak düzenliyor. Arf’ın işaret ettiği estetik bilinç eksikliği, tam da burada kendini gösteriyor.

Turing Testi ve Modern Chatbotlar

Turing’in 1950’de önerdiği taklit oyunu, makinelerin düşünüp düşünemediğini test etmek için bir ölçüttü. Bugün ChatGPT gibi büyük dil modelleri, bu testi kolayca geçebiliyor. Kullanıcılar, karşılarında bir insan mı yoksa bir makine mi olduğunu ayırt edemiyor. Ancak Searle’ün Çin Odası argümanı, bu başarının gerçek düşünmeyi kanıtlamadığını gösteriyor. Model, milyarlarca metin verisiyle eğitiliyor ve istatistiksel olarak en olası kelime dizilerini üretiyor. Anlamı kavramıyor, sadece sembolleri işliyor. Arf’ın alış dili ve dağıtım dili ayrımı, tam da bu noktada devreye giriyor. Makine, girdiyi dönüştürüyor ama bu dönüşümün ardındaki anlamı deneyimlemiyor. Örneğin, bir chatbot’a annenizi kaybettiğinizi söylediğinizde size başsağlığı dileyebilir. Ancak bu mesajı yazarken hiçbir üzüntü duymaz. Sadece bu tür bir durumda ne söylenmesi gerektiğini istatistiksel olarak öğrenmiştir. Arf’ın vurguladığı etki tepki ilişkisi burada yüzeysel kalıyor. Makine, tepkiyi veriyor ama etkiyi hissetmiyor.

Otonom Karar Verme ve Etik

Arf, makinelerin kendi kendine karar veremeyeceğini vurgulamıştı. Bugün otonom silah sistemleri, bu tartışmayı yeniden alevlendiriyor. Bir insansız hava aracı, hedefini kendi başına seçip ateş edebiliyor. Ancak bu kararın arkasında etik bir yargı yok. Sistem, programlandığı kurallara göre hareket ediyor. Arf’ın işaret ettiği özgür irade eksikliği, tam da burada kendini gösteriyor. Makine, öldürmemeliyim diyemiyor. Sadece hedefi vur komutunu uyguluyor. Örneğin BM uzmanlar panelinin 2021 raporuna göre, 2020’de Libya’da Kargu-2 tipi bir insansız hava aracı, operatör bağlantısı olmadan hedeflere saldırmış olabilir; olayın ayrıntıları hâlâ tartışmalıdır. Bu olay, otonom silahların etik sorunlarını gözler önüne serdi. Arf’ın 1959’daki uyarısı, aradan geçen onca yıla rağmen hâlâ geçerliliğini koruyor. Makineler karar verebilir ama sorumluluk alamaz. İşte bu fark, insanı insan yapan şeydir.

Veri Gizliliği ve Gözetim

Arf, makinelerin hafıza kapasitesinin sınırlı olduğunu belirtmişti. Bugün ise yapay zeka sistemleri, sınırsız denilebilecek miktarda veriyi depolayıp işleyebiliyor. Bu durum, veri gizliliği ve gözetim sorunlarını beraberinde getiriyor. Örneğin, bir yüz tanıma sistemi, milyonlarca insanın fotoğrafını veri tabanında saklayabiliyor. Bu sistem, insanların nerede olduğunu, kiminle görüştüğünü ve ne yaptığını takip edebiliyor. Arf’ın makinesi sadece kendisine verilen sayıları işliyordu. Modern sistemler ise insanların özel hayatını işliyor. Bu, Arf’ın öngörmediği bir ölçek sorunudur. Arf’ın şemasında bilgiyi yöneten bir kontrol cihazı vardı; ancak bu kontrol teknikti, etik değildi. Bugünkü sistemlerde de durum aynı. Bu karar, insana ait.

Sonuç: Arf’ın Mirası ve Gelecek

Cahit Arf 1959 yılında Erzurum’da bir soru sordu. Makine düşünebilir mi ve nasıl düşünebilir? Bu soru bugün hâlâ geçerliliğini koruyor. Arf makinelerin hesaplayabileceğini kabul etti. Ancak insan beyninin estetik bilinç ve özgür irade boyutunun makineler tarafından tam olarak taklit edilemeyeceğini savundu. Günümüzde yapay zeka satrançta insanları yeniyor. Tıbbi teşhisler yapıyor. Hatta müzik besteliyor. Fakat bestelediği parçayı dinlerken heyecanlanmıyor. Çünkü estetik yargı duygusal bir deneyim gerektiriyor. Arf’ın işaret ettiği bu eksiklik bugün de aynen duruyor. Makineler karar verebilir ama sorumluluk alamaz. Hesaplayabilir ama hissedemez. İşte bu fark insanı insan yapan şeydir.

Sıkça Sorulan Sorular

Kaynak

Makine Düşünebilir mi, İnsan Olmak Ne Demek?