El-Cezeri ve Modern Robotiğin 5 Kritik İlkesi ve 1 Tutumu

Giriş

Yapay zekânın tarihini Turing’le başlatan biri, matbaanın tarihini PDF’le başlatan biri gibidir. Teknik olarak yanlış değil, tarihsel olarak gülünç derecede kısa. Yaygın anlatı otonom sistemleri, kontrol mühendisliğini ve makine mantığını yirminci yüzyılın ortasına bağlar. İlk hesap makinelerine ve Wiener’in geri besleme formülasyonuna. Bu anlatı rahat. Ama eksik. Kavramsal temeller çok daha geriye uzanır. İslam’ın Altın Çağı’na ve somut olarak 1136 ile 1206 arasında yaşayan Bedî’üzzaman Ebû’l-İz İbn İsmail İbn er-Rezzâz el-Cezerî’ye kadar². El-Cezeri makineler üzerine kafa yoran bir kuramcı değildi. Onları kurdu. Üstelik aygıtlarını öyle titizlikle betimledi ki, mekanik bilgisi olmayanlar bile çalışma biçimlerini kavrayabiliyordu².

Diyarbakır, Silikon Vadisi değil

El-Cezeri’nin değerini anlamak için çalıştığı yeri bilmek gerekir. Uzun yıllar Artuklu sarayında, Dicle kıyısındaki Âmid’de, yani bugünkü Diyarbakır’da baş mühendis olarak hizmet etti². Başyapıtı Kitâb fî ma’rifeti’l-hiyeli’l-hendesiyye’yi 1206’da, Sultan Nâsırüddin Mahmud’un emriyle tamamladı⁸. Saraydaki uzun hizmeti, makinelerini yalnızca tasarlamakla kalmayıp fiilen üretmesine olanak tanıdı². Kitap elli makineyi altı kategoride sıkı bir tasnifle anlatır. Su saatlerinden içki otomatlarına, su yükseltme düzeneklerine kadar¹.

El-Cezeri gökten zembille inmedi. Antik Çağ’a kadar uzanan bir zincirin son halkasıydı. İskenderiyeli Ktesibios, Bizanslı Philon ve Heron pnömatik ve hidrolik aygıtlar kurmuş, su saatlerinde şamandıra regülatörleri kullanmıştı³. Benî Mûsâ kardeşler dokuzuncu yüzyılda Bağdat’ta bu geleneği sürdürdü³. El-Cezeri, tıpkı İskenderiyeli seleflerinde olduğu gibi, hem bu gelenekleri hem de babasının geliştirdiği düzenekleri bir araya getirip sentezledi⁹. Farkı yaratan, bu seleflere karşı tutumudur. Onları gizlemedi. Adlarını andı ve tasarımlarını inceltti¹. Bu entelektüel dürüstlük bir dipnot değil. Yönteminin parçası. Makalenin sonu buraya dönecek.

Aşağıdaki tablo el-Cezeri’yi otomasyonun uzun çizgisine yerleştiriyor.

İlim ile amel: bir el kitabının doğuşu

El-Cezeri’nin eserini öncekilerden ayıran şey, sorularının türü değil, cevaplarının biçimidir. Daha eski metinler fiziksel ilkeleri çoğu zaman kuramsal düzeyde tartışırdı. El-Cezeri ise sistematik ve didaktik bir el kitabı yazdı. Adıyla tutarlı biçimde, neyin nasıl yapılacağını anlatır. Bileşenlerin dökümü, montaj sırası, geçmeler ve mafsallar tek tek verilir¹. Kuram ile uygulamayı, yani ilim ile ameli birbirine bağlayan bu tutum, eseri bir merak nesnesinden bir mühendislik standardına dönüştürür.

Bunun sonucu kalıcıdır. Bir aygıt ancak başkası onu yeniden kurabiliyorsa bilgiye dönüşür. Aksi hâlde tek seferlik bir hüner olarak kalır ve ustasıyla birlikte kaybolur. El-Cezeri bu tuzağı gördü. Her makineyi, sahibinden bağımsız olarak yaşayabilecek bir tarif hâline getirdi. İşte bu yüzden çizimlerindeki kesinlik, sonradan mekanikçi olmayanların bile tasarımı izleyebilmesini sağladı². Akademik değerlendirmeler onu bir bilim insanından çok gerçek bir tasarım mühendisi olarak tanımlar, çünkü eseri özünde sistematik bir tasarım çalışmasıdır².

İlke 1: Standartlaşma, görünmeyen temel

El-Cezeri’nin kitabı hareketin doğası üzerine felsefi bir risale değil. Bir el kitabı. Bileşenleri, montajı, geçmeleri ve mafsalları o kadar kesin anlatır ki, betimlemenin titizliği bugün bile dikkat çeker². Etkisi somuttur. Aygıtların yeniden üretilebilmesi, tasarımın ustadan bağımsızlaşması demektir².

Çalışma biçimi de dikkat çekicidir. Yalnızca soyut hesaba güvenmek yerine ahşap şablonlarla modelledi, denedi, eledi ve düzeltti. Bu, kelime icat edilmeden çok önce yapılan prototiplemedir. Neden önemli? Çünkü yeniden üretilebilirlik, sonraki her şeyin ön koşuludur. Eserin temel akademik çevirisini hazırlayan Donald Hill, el-Cezeri’nin bileşenlerini ayrıntısıyla belgeler. Konik vanalar, ahşap şablonlar ve kasnakların dengelenmesi bunların arasındadır¹. Segman dişliler gibi parçalar ise sonraki yüzyıllarda Avrupa mühendisliğine taşınmıştır⁵. Standart bir mekanik parça dağarcığı olmadan sanayileşme olmaz. Standartlaşma olmadan yeniden kullanılabilir bir yazılım kütüphanesi olmaz. Bu, tarihin bir tesadüfü değil, başka bir malzemede aynı mantıktır.

İlke 2: Kapalı geri besleme döngüsü, Wiener’den 800 yıl önce

Norbert Wiener disipline adını 1948’de verdi. Sibernetik, makinelerin ve canlıların geri besleme yoluyla kontrol ve düzenlenmesini anlatır. Teknoloji tarihçisi Otto Mayr, kapalı döngülü geri beslemenin kökenini ele aldığı klasik çalışmasında el-Cezeri’nin saatlerini bu geleneğin içine yerleştirir³.

En iyi örnek Kale Su Saati’dir. Üç metreyi aşan astronomik bir saat ve erken bir programlanabilir analog hesap makinesi sayılır⁴. Her su saatinin aynı fiziksel sorunu vardır. Hazne boşaldıkça çıkıştaki basınç düşer ve su daha yavaş akar. Sabit zaman ölçümü böyle imkânsızdır. El-Cezeri bunu sürekli elle ayar yaparak değil, kendi içine kapalı bir sistemle çözdü³.

Mayr’ın çözümlemesine göre el-Cezeri’nin ilk saatleri şamandıra vanalarıyla düzenlenir³. Bu vana hem algılayıcı hem eyleyicidir. Odadaki seviye düşünce yüzen tıpa da düşer ve girişi açar. Seviye yükselince tıpa kalkar ve girişi kapatır. Böylece basınç, ana haznenin doluluğundan bağımsız olarak sabit kalır³. Bu, bugün her sifon deposunda çalışan şamandıra vanasının tam ilkesidir³. Bir girdi ölçülür, bir düzeltme uygulanır, kararlı bir çıktı üretilir. Bir geri besleme döngüsü bundan ibarettir. Aynı şamandıra vanası bugün karbüratörde ve endüstriyel regülatörde de vardır. Bir termostatı anlayan, el-Cezeri’nin saatini de anlar.

Aynı düşünce mum saatinde tekrar belirir. Yanan bir mum kısalır ve küçülen gövdesi ona bağlı her mekanizmayı tempodan düşürür. El-Cezeri mumu makara ve karşı ağırlıkla sabit bir hızda besledi, böylece zaman ölçümü doğru kaldı¹. Burada da sistem bir bozucu etkeni kendiliğinden dengeler. Örüntü hep aynı. Bir sapma algılanır, bir karşı kuvvet devreye girer, denge korunur.

Bu örneklerin ortak yanı, dışarıdan bir el gerektirmemeleridir. Sistem kendi durumunu ölçer ve kendi düzeltmesini yapar. Otonomi tam olarak budur. Modern bir regülatör, bir uçağın irtifa kontrolü ya da bir veri merkezinin soğutması, hepsi aynı mantığı işletir. Bir hedef değer belirlenir, gerçek değerle farkı ölçülür ve sistem bu farkı kapatacak yönde tepki verir³. El-Cezeri bu döngüyü elektronik olmadan, yalnızca su, ağırlık ve geometriyle kurdu. İlke aynıdır, yalnızca malzeme farklıdır.

Mayr’ın daha geniş tezi burada önem kazanır. Ona göre geri besleme düzenekleri on sekizinci yüzyılda Britanya’da çoğaldı, çünkü insanlar makineyi artık kendi dengesini koruyan özerk bir sistem olarak görmeye başlamıştı³. İlginç olan şu. El-Cezeri bu bakışı yüzyıllar önce, hiçbir kuramsal çerçeve olmadan eyleme dökmüştü. Makineyi kendi kendini düzenleyen bir bütün olarak tasarladı. Kavram henüz yokken pratiği vardı. Bu, teknik bir ayrıntı değil, bir zihniyetin erken işaretidir.

İlke 3: Programlanabilirlik, sökülüp takılabilen çiviler

El-Cezeri’nin eserindeki belki en modern düşünce bir teknede gizlidir. Yapay bir gölde, mekanik müzisyenler taşıyan bir tekne yüzdürdü. Davulcular ve üflemeciler, mekanizma çalışır çalışmaz çalmaya başlardı. İçeride, üzerinde çiviler çıkıntı yapan bir silindir döner, bu çiviler küçük kolları iter ve vuruşları tetiklerdi¹.

Asıl mesele figürlerde değil. Çivilerde. Görevli çivilerin yerini değiştirince ritim örüntüsü değişirdi. Tek bir vida yeniden imal edilmeden¹. Bu, fiziksel koddur. Aynı donanım, farklı program. Bileşenlerin makineyi yeniden kurmadan davranışı belirlediği modülerlik fikri, her programlamanın kalbidir⁴. Kale Su Saati de yıl boyunca değişen gündüz ve gece uzunluğunu yansıtmak için yeniden ayarlanabiliyordu¹. Her yazılımın temelindeki makine ile talimat ayrımı burada çoktan malzemeye dönüşmüştü. Pirinçte ve ahşapta.

Bu ayrımın önemi sonradan daha da belirginleşti. Aynı silindir ve çivi ilkesi, yüzyıllar sonra Avrupa’nın müzik kutularında ve otomatlarında yeniden ortaya çıkar. Ama asıl miras kavramsaldır. Davranışı belirleyen şeyi, onu yürüten mekanizmadan ayırmak. Bir makineye ne yapacağını, onu yeniden inşa etmeden söyleyebilmek. Bu fikir, depolanmış komut düşüncesinin uzak atasıdır ve el-Cezeri onu somut malzemede kurmuştu⁴.

İlke 4: Bedenlenmiş kontrol mantığı

El-Cezeri bugün hâlâ robotiğin babası diye anılır ve unvan hak edilmiştir⁴. İnsan biçimli otomatları belirli aralıklarla içecek sunar, el yıkamaya yardım eder ya da abdestin ardından havlu uzatırdı¹. Bir figürü, krala belirli aralıklarla şarap dolduran ayakta bir hizmetçiydi¹. Taşınabilir bir su saatinde ise kalemini mürekkebe batırıp her saati işaretleyen bir kâtip figürü vardı¹.

Teknik olarak bu aygıtlar, modern bir robot sisteminin tüm bileşenlerini taşır. Bir enerji kaynağı, görevi yapan bir mekanizma kümesi ve davranışı belirleyen bir kontrol mantığı⁴. El yıkama otomatları mantığı en açık gösterir. Abdestin her aşamasından sonra figür ölçülü bir miktar su verir, kısa süre durur ve sonra devam ederdi. Ritüelin akışına uygun biçimde¹. Böyle aygıtlar duyusal bir girdiyi, örneğin belirli bir su seviyesine ulaşılmasını işler, kollar ve vanalar üzerinden mekanik bir karar verir ve bir tepki üretirdi⁴. Bu, bugün her hizmet robotunu tanımlayan algıla-işle-eyle döngüsüdür. Bedenlenmiş zekâ yirmi birinci yüzyılın kavramı değil. 800 yıllık bir makinede yapılabilecek bir gözlem.

Bu çıktının nasıl zamanlandığını Kale Su Saati işleyişte gösterir. Her saat başı kapılar açılır, figürler belirir ve mekanik müzisyenler, bir su çarkına bağlı kam mili tarafından harekete geçirilerek çalardı¹. İki şahin otomatı topları vazolara düşürür ve saat vuruşunu işaretlerdi¹. Bu, mantığı yalnızca malzemece modern bir zamanlayıcıdan ayrılan, ilkesinde ondan farkı olmayan zaman kumandalı bir eyleyicidir. Saat tetikti, hareket programlanmış yanıttı.

İlke 5: Enerji ve hareket dönüşümü

El-Cezeri en önemli fikirlerini su yükseltme makinelerine koydu. Bu makineler yalnızca su taşımaz, bir hareket biçimini başka bir hareket biçimine çevirir. Bunlardan birinde bir krank kolunu biyel çubuğuyla çift silindirli bir pompaya bağladı. Akademik literatür bunu, krank kullanan bilinen ilk makine olarak tanımlar². Önemsiz gibi duruyor. Oysa bu, dairesel hareketi doğrusal harekete ve tersine çeviren mekanizmanın ta kendisidir. Aynı dönüşüm her içten yanmalı motorun kalbinde çalışır.

Buna kam milini ekleyin. Üzerine kamlar oturtulmuş bir mil, sürekli dönen bir hareketi kesikli ve zamanlanmış darbelere çevirir. El-Cezeri bunu otomatlarını, saatlerini ve pompalarını kumanda etmek için kullandı⁵. Mesele yalnızca güç üretmek değil. Gücü doğru anda ve doğru biçimde yönlendirmektir. Bir makineyi yararlı kılan, ham kuvvet değil, kuvvetin denetimli dönüşümüdür.

Bugünün robotiği de aynı sorunu çözer. Bir motorun dönüşü, bir kolun kavramasına, bir tekerleğin dönmesine ya da bir eklemin bükülmesine çevrilir. Her eyleyici, yani aktüatör, bir enerji ve hareket dönüştürücüsüdür. El-Cezeri bu ilkeyi elektrik motoru olmadan, yalnızca suyun akışı, ağırlık ve dişli geometrisiyle kurdu. Hareketi denetlemek, onu üretmek kadar önemlidir.

Fil Saati, mühendislikle kültürün sentezi

El-Cezeri’nin en ünlü aygıtı Fil Saati’dir ve akademik literatür onu o çağın en gelişmiş saati olarak tanımlar². Yalnızca bir kuyumcu işi değil, işleyen bir geri besleme makinesidir. Filin gövdesinde gizli bir su haznesi, içinde de dibinde küçük bir delik bulunan bir tas yüzer. Tas bu delikten yarım saatte dolar ve batar¹. Batarken ipleri çeker, kuledeki bir düzeneği tetikler ve serbest kalan bir bilye yılanın ağzına düşer. Bilyenin ağırlığıyla yılan öne eğilir ve batmış tası iplerle yeniden su yüzüne çeker. Döngü kapanır ve baştan başlar¹.

Mühendislik açısından bu, tekrarlayan ve kendini sıfırlayan bir çevrimdir. Tepeden bırakılan bilye, düşerken parçaları çalıştırır ve en önemlisi batan tası yeniden yüzeye çeken kuvveti sağlar¹. El-Cezeri enerji kavramını modern anlamıyla bilmiyordu ve çoğunlukla deneme yanılmayla çalışıyordu. Yine de tasarladığı çevrim, bir kuvvetin işe nasıl dönüştürüldüğünü kusursuz bir kapalılıkla gösterir. Su saatinin akışı sürekliydi. Fil Saati’nin enerjisi ise kesikliydi ve her yarım saatte bir yenilenirdi. İki farklı çözüm, aynı mühendislik disiplini.

Ama Fil Saati bir şey daha yapar. Yunan su tekniğini, Hint filini, Mısır anka kuşunu, Çin ejderhalarını, Fars halısını ve Arap kıyafetli figürleri tek bir aygıtta birleştirir⁹. Bu sentez tesadüf değil. Farklı uygarlıkların unsurları bilerek tek bir mekanizmada bir araya getirilmiştir⁹. Bilgi, birbiriyle yarışan değil, birbirini tamamlayan parçalar olarak çalışır. Bu gözlem, makalenin sonundaki etik derse doğrudan bağlanır.

Kitabın mimarisi, altı kategori

El-Cezeri’nin elli makinesi rastgele bir koleksiyon değil. Altı kategoride sıkı bir taksonomiyle düzenlenmiştir¹. Bu tasnif, yalnızca bir mühendisin değil, bir dizge kurucusunun işidir. Her kategori belirli bir işlev ailesini toplar ve bugüne karşılık gelen bir izdüşümü vardır.

Tablonun gösterdiği şey basit ama önemli. El-Cezeri tekil aletler değil, bir aygıtlar dizgesi düşünüyordu. Üçüncü kategorideki hacamat ve abdest aygıtları, ölçülü kan alma ve su dağıtımı için tasarlanmıştı. Erken bir tıbbi otomasyon biçimi¹. Sınıflandırma, yeniden kullanımın ve öğretilebilirliğin ön koşuludur. Bir alanı kategorilere ayıramayan, onu başkalarına aktaramaz. Bu yüzden kitap bir başyapıt olduğu kadar bir müfredattır da.

Altıncı kategori, çeşitli aygıtlar başlığı altında, mühendislik açısından en çarpıcı parçalardan birini barındırır. El-Cezeri, dört kombinasyon kadranıyla açılan kilitli bir sandık tasarladı. Değerli eşyaların saklandığı erken bir kasa¹. Tasarımın inceliği süslemede değil, mekanizmanın mantığındadır. Bir kombinasyon kilidi, bugün bir parolanın yaptığını yapar. Doğru diziyi bilmeyeni dışarıda tutar.

Bir tutum: Yıkıcılık değil, vesayet

Saf teknoloji tarihi burada biter ve el-Cezeri burada rahatsız edici olur. Bugünün teknoloji kültürü kendini geçmişle bir kopuş olarak anlatmayı sever. Yeninin eskiyi değersizleştirdiği, icadın yalnız dehaların işi olduğu bir anlatı. El-Cezeri bunun tersini yaptı. Var olan bilgiyi özenle koruyup aktardı ve seleflerini açıkça andı¹. Birçok tarihçiye göre, bugün anlaşıldığı biçimiyle otomatik mekanik kontrolün temelini atan da odur².

Bunun güncel tartışmada doğrudan bir karşılığı var. Algoritmik şeffaflık, izlenebilirlik ve topluma karşı sorumluluk talepleri, el-Cezeri’nin meslek anlayışında bir öncül bulur⁴. Sinir ağlarının, kararlarını geliştiricilerinin bile çoğu zaman açıklayamadığı kapalı bir kara kutu olarak çalıştığı bir çağda, şeffaflık talebi nostalji değil. Gecikmiş bir borç. Sonucu da somut. Otonom sistem kuran biri, insanı karar döngüsünün dışına itmek yerine onu döngüde tutmalı. El-Cezeri’nin otomatları insanı tamamladı, onun yerine geçmedi¹.

El-Cezeri’nin makineleri salt işlev için değildi. İçki meclislerini şenlendiren otomatlar ve gölde misafirlere serenat yapan müzikli tekne, işlevle birlikte zarafeti ve hazzı da taşıyordu¹. Bu önemsiz bir ayrıntı değil. Bir mühendis için biçim, işlevin artığı değil, ortağıdır. Yalnızca verim ve ölçeklenebilirlik için tasarlanan sistemler çoğalırken, makineyi insanı sevindiren bir şey olarak görmek neredeyse aykırı bir tutum hâline geldi. El-Cezeri için ise tabiiydi.

Burada kendi tezine karşı da dürüst kalmak gerekir. El-Cezeri’nin Leonardo da Vinci’yi doğrudan etkilediği yolundaki sık tekrarlanan iddia kanıtlı değil. Akademik araştırma, doğrudan ya da dolaylı bir etkiyi bugün hâlâ açık bir soru sayar⁷. Kanıtlı olan, daha mütevazı ve aynı zamanda daha önemli olandır. El-Cezeri’nin bileşenlerinin ve tekniklerinin sonraki mühendislik geleneğine geçmiş olması¹. Eseri bugün hem akademik araştırmada hem de çalışan replikalarla yeniden değer görüyor⁶.

Beş ilke ve bir tutum tek bakışta

Aşağıdaki tablo, beş ilkenin her birini el-Cezeri’deki somut örneğiyle ve modern karşılığıyla eşleştiriyor.

Tablo bir kalıbı görünür kılıyor. Beş ilkenin hiçbiri tek başına el-Cezeri’ye özgü değil. Asıl başarı, hepsini tek ve tutarlı bir mühendislik pratiğinde birleştirmesi ve bunu bir tutumla çerçevelemesidir. Standartlaşma olmadan programlanabilirlik aktarılamaz. Geri besleme olmadan bedenlenmiş mantık güvenilir çalışmaz. Enerji dönüşümü olmadan hiçbir otomat kımıldamaz. Etik bir tutum olmadan da bütün bu güç amacını yitirir. İşte beş ilkeyi taşıyan ve sınırlayan altıncı unsur budur. El-Cezeri’nin dehası tek tek parçalarda değil, parçaların birbirini tamamlamasındadır. Tıpkı Fil Saati’nde farklı uygarlıkların tek bir mekanizmada buluşması gibi.

Sonuç

Yapay zekânın ve robotiğin kökenine dair yaygın anlatı, Turing ve Wiener’i andığı için yanlış değil. Bakmayı çok erken bıraktığı için yanlış. Kapalı geri besleme döngüleri, programlanabilir diziler, bedenlenmiş kontrol mantığı ve enerji dönüşümü kavramları yirminci yüzyılda değil, on üçüncü yüzyılın başında, Dicle kıyısında pirinç ve ahşapta gerçekleşti¹⁴. El-Cezeri, girdiyi hesaplı bir çıktıya çevirmenin saf mekanik biçimde de mümkün olduğunu kanıtladı. Bunun için ne elektrik gerekti ne çip.

Bu yüzden el-Cezeri’yi yalnızca bir öncü olarak anmak yetersizdir. Onu bir uyarı olarak okumak gerekir. Teknolojinin tarihini kısa tutan her anlatı, aynı zamanda onun sorumluluğunu da kısaltır. Kökleri unutulan bir disiplin, kendi sınırlarını ve borçlarını da unutur. El-Cezeri’nin mirası tam da bu noktada işe yarar, çünkü mühendisliği bir kopuş değil, bir süreklilik olarak gösterir.

Ama asıl ders teknik değil. Beş ilkenin ötesinde bir tutum var. El-Cezeri insana hizmet eden ve onu sevindiren makineler kurdu. Onun yerine geçen değil¹. Seleflerini adlarıyla andı, kendini yalnız bir deha olarak sahnelemek yerine. Bilgiyi bir emanet olarak gördü. Bugün otonom sistem tasarlayan biri, bundan birçok yol haritasından fazlasını öğrenebilir. Mühendisliğin en yüksek biçimi, insanı soğuk verimlilikle değiştirmez. El sanatını, bilimi ve sorumluluğu birleştirip insan deneyimini genişletir. Bu 1206’da doğruydu. Bugün de doğru.

Özet

Yapay zekânın tarihi Alan Turing’le başlamaz. En az 750 yıl önce, Diyarbakır’daki Artuklu atölyelerinde başlar. Mühendis İsmail el-Cezeri 1206’da elli makine belgeledi ve modern robotiğin beş ilkesini, ayrıca bir tutumu önceledi. Beş ilke şunlar: standartlaşma, kapalı geri besleme, mekanik programlanabilirlik, bedenlenmiş kontrol mantığı ve enerji ile hareketin dönüşümü. Tutum ise teknolojiyi bir vesayet olarak gören etik duruştur. Kale Su Saati’nin su akışı, Norbert Wiener 1948’de sibernetik kelimesini ortaya atmadan çok önce, tümüyle kendi kendine düzenleniyordu. Bu makale el-Cezeri’nin mekaniğini konik vanaya kadar söküyor ve eserinin neden yalnızca teknoloji tarihi değil, bugüne dair rahatsız edici bir ders olduğunu gösteriyor.

Sıkca Sorulan Sorular

Kaynaklar

Bu makale, hakemli akademik kaynaklara ve birinci el çeviriye öncelik verir!

• [1] Hill, Donald R. (çev.) (1974). The Book of Knowledge of Ingenious Mechanical Devices (Kitâb fî maʿrifeti’l-hiyeli’l-hendesiyye). Dordrecht: D. Reidel. (el-Cezeri’nin eserinin temel akademik çevirisi) https://archive.org/details/cover_20200113_2057
• [2] Romdhane, L. & Zeghloul, S. (2009). Al-Jazari (1136-1206). M. Ceccarelli (ed.), Distinguished Figures in Mechanism and Machine Science, c. 7. Dordrecht: Springer. https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-90-481-2346-9_1
• [3] Mayr, Otto (1970). The Origins of Feedback Control. Cambridge, MA: MIT Press. https://books.google.com/books/about/The_Origins_of_Feedback_Control.html?id=PJYlAAAAMAAJ
• [4] Dirik, Mahmut (2020). Al-Jazari: The Ingenious Inventor of Cybernetics and Robotics. Journal of Soft Computing and Artificial Intelligence, 1(1), 47-58. https://dergipark.org.tr/en/pub/jscai/article/749176
• [5] Uzun, A. & Vatansever, F. (2008). Ismail Al Jazari Machines and New Technologies. Acta Mechanica et Automatica, 2(3), 91-94. https://yadda.icm.edu.pl/baztech/download/import/contents/BPB2-0033-0021-httpwww_actawm_pb_edu_plvol2no3uzunvatansever.pdf
• [6] Çırak, B. & Yörük, A. (2016). Mekatronik Biliminin Öncüsü İsmail El-Cezeri. Siirt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 4, 175-194. (hakemli dergi makalesi).
• [7] Kaplan, K. (2023). The Relation between Al-Jazari of the East and Leonardo da Vinci of the West. Ortaçağ Araştırmaları Dergisi. https://dergipark.org.tr/en/pub/oad/article/1264652
• [8] The Metropolitan Museum of Art. al-Jazari, Kitâb fî maʿrifeti’l-hiyeli’l-hendesiyye’den bir folyo. https://www.metmuseum.org/art/collection/search/451298
• [9] Cabinet, University of Oxford. Ismail al-Jazari’s Elephant clock, ca 1200. https://www.cabinet.ox.ac.uk/ismail-al-jazaris-elephant-clock-ca-1200